Klassieke concerten zijn saai: je moet stil zijn, iedereen draagt zwarte kleren, iedereen zit stil op een vaste plek. De laatste punten kan ik allemaal beamen, maar dat betekent nog niet dat een klassiek concert saai is.

Vorig weekend zag ik op televisie een documentaire over Amsterdam Sinfonietta gecombineerd met een concertregistratie van Sjostakovitsj Kammersinfonie. Deze combinatie laat heel goed zien dat het kijken naar klassieke muziek niet saai is, maar zelfs heel erg spannend kan zijn. De documentaire gaat over de groei die Amsterdam Sinfonietta doormaakte in de afgelopen 25 jaar. Het orkest speelt op het grensvlak van orkestmuziek en kamermuziek en heeft er voor gekozen zonder dirigent verder te gaan. Aan de hand van het instuderen van de kammersinfonie van Dmitri Sjostakovitsj kijkt documentairemaakster Claire Pijman hoe dat dan werkt in het orkest. Orkestleden vertellen over het productieproces, maar ook over hun relatie met het stuk.

Kamermuziek en orkest

Bij kamermuziek spelen een paar (volgens wikipedia twee tot negen) muzikanten samen. Ze bepalen samen wanneer ze beginnen, hoe snel ze spelen en hoe het stuk moet klinken. Hoe meer muzikanten je hebt, hoe lastiger dat wordt en dan helpt een dirigent daarbij. Soms is het handig bij weinig musici een dirigent te hebben, maar soms spelen grotere groepen ook zonder dirigent. Dat kan als je hele goede afspraken maakt en als je heel goed naar elkaar luistert.

Binnen een orkest heb je verschillende groepen instrumenten en elke groep heeft zijn eigen leider. In de documentaire is heel goed te zien hoe het orkest afspraken maakt en daarna in de registratie van het concert zie je hoe ze naar elkaar luisteren en zo één geheel vormen.

Kammersinfonie van Sjostakovitsj

De basis voor deze kammersinfonie is het achtste strijkkwartet en schreef hij formeel voor de getroffenen van fascistische regimes en oorlog. Formeel in ieder geval. Sjostakovitsj balanceerde altijd op en over de grens van wat Stalin acceptabel vond. Toen hij aan zijn achtste strijkkwartet begon was hij net gedwongen lid geworden van de communistische partij en hij had last van verzwakte spieren. Hij was in Dresden om filmmuziek te maken voor een film over het bombardement op Dresden in de tweede wereldoorlog en dat wilde niet vlotten. Hij schreef hierover aan zijn vriend Glikman:

De condities voor componeren waren ideaal… Desondanks, hoe hard ik het ook probeerde, kreeg ik het niet voor elkaar de filmmuziek te componeren, nog geen ruwe versie. In plaats daarvan schreef ik een kwartet waar niemand wat aan heeft en dat vol zit met ideologische zwakke plekken.

Het stuk, zowel de kwartet- als de kammersinfonieversie, is bijzonder populair, ondanks dat het geen vrolijke muziek is.

Zelf kijken

De documentaire, inclusief concertregistratie, is nog beschikbaar op uitzending gemist. Mijn advies is om er echt even voor te gaan zitten: pak een goede zak chips en een baco en sluit de rest van de wereld even buiten. Zorg dat het geluid goed is, ik sluit mijn laptop aan op mijn tv maar ook op mijn stereo, zo komt de muziek meer binnen. Kijk de documentaire zoals je normaal een documentaire kijkt. Let bij de concertregistratie op de volgende dingen:

  • Hoe communiceren de musici met elkaar? Hoe zorgen ze dat ze gelijk zijn, dat ze even hard (of zacht spelen) en hoe gaat dat als de aanvoerder een solo speelt?
  • Zie je bij de musici emoties terug die Sjostakovitsj bedoelde en veranderen die tijdens het stuk?
  • Hoe verschillend klinken de solo’s met de hele groep?

Maar luister vooral naar de muziek en kijk wat het met jou doet. Kijken met je ogen dicht mag overigens bij klassieke muziek.

Zeg er maar wat van