De enige zekerheid die je in het leven hebt, is dat je er uiteindelijk afscheid van moet nemen. Hoe je dat afscheid beleeft en aankleedt, hangt sterk samen met hoe je tegen de dood aankijkt. En dat is overal ter wereld weer anders. Een rondreis langs vijf verschillende culturen.

Ik geloof niet in een leven na de dood. Echt bang ben ik er gelukkig niet voor. Voor mij is de dood een heel goede reden om vooral te genieten van de tijd die ik hier op aarde heb. En als het dan zover is, hoop ik terug te kijken zonder spijt. Of ik begraven of gecremeerd wil worden, ben ik nog niet uit. Wel weet ik welk nummer gedraaid moeten worden: Another angel van Lizz Wright.

Sober en stil

Waarschijnlijk heb je er, net als ik, al wel een aantal meegemaakt: westerse begrafenissen en crematies. Sobere kleding, droevige gezichten, zachtjes gesnik en na een uur een soort opluchting dat het voorbij is. Daarna gaat het gewone leven weer verder. In andere culturen blijken mensen heel anders om te gaan met de dood en afscheid nemen. Ik onderzocht vijf verschillende rituelen.

Muziek en heftige emoties

Een traditionele Afro-Surinaamse begrafenis is niet alleen rouwen, maar ook het leven van de overledene vieren. Een bekend gezegde in Suriname is: ‘Waar de dood is, moet ook gelachen worden.’ Er zijn live muzikanten, zoals trompettisten of een koor, en er wordt veel gezongen. Vaak brengen de dragers de kist al dansend naar het graf. Soms dansen mensen mee. Er wordt gelachen en gehuild. Dat laatste gaat niet met zachte snikken, maar met ziel en zaligheid. In tegenstelling tot zwart, of andere sombere kleuren die ik gewend ben, dragen de bezoekers witte of zwart/witte kleding. Na de begrafenis wordt er ook nog stilgestaan bij het overlijden en zijn er nog een aantal herdenkingsbijeenkomsten. Ondanks dat veel Afro-Surinamers christelijk zijn en geloven dat de overledene terugkeert naar God, is hun afscheid dus totaal anders.

Dansen op Afrikaanse begrafenis

Ook in West-Afrika wordt vaak gedanst tijdens begrafenissen.

Foto: Carsten ten Brink

Herbegrafenis

In Madagascar is de dood geen droevige gebeurtenis, maar een feestje. Er is veel respect voor de doden, want ze gaan terug naar hun voorouders. Via die voorouders hebben nabestaanden direct contact met God. De Malagassiërs geloven dat de geesten van de voorouders een grote invloed op het dagelijks leven hebben. Je kunt ze dus maar beter gunstig stemmen met allerlei rituelen. Eén daarvan is het festival ‘Famadihana’, wat letterlijk het ‘draaien van de beenderen’ betekent. Elke familie viert dit eens in de zeven jaar. De Malagassiërs graven hun overledenen op uit de graftombe en vieren feest met ze. Er wordt gedanst, gezongen en vaak ook veel gedronken. Ook delen ze de nieuwste familienieuwtjes met de overledenen. Het hele dorp is welkom. Voor zonsondergang gaat het lichaam, gewikkeld in een nieuw doodskleed weer de graftombe in om over zeven jaar weer opgegraven te worden.

Famadihana Madagascar

De Malagassiërs zijn zo trots op hun ritueel dat zelfs toeristen welkom zijn tijdens Famahidana.

Foto: Tee la Rosa

Terugkeer in ander lichaam

De hindoestanen zien de dood niet als een terugkeer naar voorouders, of zoals ik als het definitieve einde, maar als reïncarnatie. In het hindoeïsme is de dood positief. Het lichaam is slechts een tijdelijk vat. Na de dood wordt de ziel opnieuw geboren in een ander levend wezen. Omdat de ziel zo snel mogelijk moet terugkeren naar Brahm, de oerbron, wordt een overledene bijna altijd gecremeerd. Voor de familie is het belangrijk dat zij het lichaam zien branden. Meestal zijn het de mannen die bij de verbranding blijven kijken. De as die overblijft wordt traditioneel uitgestrooid over stromend water zodat het in de oneindigheid terecht komt. De crematie gaat vergezeld van veel rituelen, waarbij er allerlei voorwerpen mee de kist in gaan en kan daarom uren duren.

Crematies aan een rivier in Kathmandu.

Jaarlijks worden vele tienduizenden hindoes gecremeerd aan een rivier en hun as wordt daarna uitgestrooid.

Foto: Greg Willis

Luchtbegrafenis

In de bergen van Tibet, China en het binnenland van Mongolie krijg je als overledene een luchtbegrafenis. Na het overlijden krijgt de ziel vijf dagen de tijd om het lichaam te verlaten voor een wedergeboorte. Daarna wordt het lichaam naar een open plek gebracht en aan de elementen toevertrouwd. In de praktijk betekent dit dat aasgieren, kraaien en honden het lichaam opeten. Als dat gebeurd is, verpulveren de boeddhisten de botten, vermengen die met meel en geven dit aan de gieren. Ze zien geen reden om het lichaam intact te houden, want het is nu slechts een leeg omhulsel. Deze manier van begraven is overigens ontstaan uit praktische redenen: in de kale bergen is niet voldoende brandhout voor een crematie en de grond is te hard voor een begrafenis.

Luchtbegrafenis Tibet

In de jaren 50 verbood China dit ‘Barbaarse’ ritueel. De boeddhisten gingen er echter mee door. Nu is het mondjesmaat weer toegestaan.

Foto: Lyle Vincent

De dag des oordeels

Ook in de islam is de dood geen eindpunt. Volgens moslims is de dood de overgang naar het eeuwige leven. Op de laatste dag van de aarde gaat iedereen dood. Op de dag des oordeels, die ook christenen en joden kennen, wordt iedereen tot leven gewekt en krijgen alle zielen een nieuw lichaam. Allah zal alle mensen die dag berechten of belonen op basis van zijn daden in het leven. Je komt in het paradijs of de hel. In verband met de opstanding moet de overledene overeind kunnen komen. In het graf (moslims mogen in principe niet gecremeerd worden) is er daarom een speciale constructie waardoor er ruimte boven het lichaam wordt vrijgehouden. Het liefst wordt het lichaam van de overledene zonder kist en op de zij, met het gezicht naar Mekka begraven.

Islamitische begrafenis

Na de begrafenis is er 40 dagen rouw. Weduwen hebben een rouwperiode van vier maanden en tien dagen. In die periode mogen ze geen make-up of sieraden dragen.

Foto: Serdar Gurbuz Photography

Ieder zijn eigen afscheidsrituelen

Maar hoe gaat dat dan in Nederland? Om ieder zijn/haar eigen rituelen te laten uitvoeren (voor zover de Nederlandse wet dat toestaat) zijn er speciale voorzieningen. Zo is er in Twente een strooiveld, ingericht volgens de hindoeïstische beginselen. Ook zijn er tientallen begraafplaatsen met een apart plekje voor moslims die niet in hun geboorteland begraven worden. Uitvaartverzekeringen proberen altijd zo veel mogelijk rekening te houden met de verschillende wensen. Zo biedt Yarden klanten met een uitvaartverzekering zelfs een gratis bijeenkomst aan over reïncarnatie en vind je op hun website uitleg over de verschillende rituelen. Wat is het mooi om in Nederland te wonen, waar iedereen op zijn of haar eigen manier afscheid van het leven mag nemen.

Geschreven door: Kim Nelissen, eindredactie Marca van den Broek

Zeg er maar wat van